24.kg басылмасынын маалыматы боюнча, 2025-жылы Кыргызстандын жарандары интернет-алдамчылыктын айынан 826 миллион сомдон ашык акча жоготушкан. Уурдалган акчанын аз гана бөлүгү кайтарылат: адамдар картадан акча чыгып кеткенин көбүнчө бир-эки күндөн кийин билишет, ал эми алдамчылар акчаны бир нече сааттын ичинде эле которуп кетишет. Ошондуктан эң жакшы коргонуу — схемаларды алдын ала билүү.
1. «Алдын ала төлөп коюңуз»
Соцтармактарда же жарнама сайтында товар рыноктогудан бир топ арзан. «Сатуучу» товар азыр эле бүтүп калат деп шаштырып, картага алдын ала акча которууну сурайт. Которгондон кийин байланыш үзүлөт. Коргонуу: буйрутма менен төлөмдү маркетплейстин өзүндө жасаңыз — ал жерде буйрутманын номери, сатуучунун маалыматы жана кат алышуу сакталат.
2. Жасалма төлөм шилтемеси
Сизге «төлөө үчүн» же «акча алуу үчүн» шилтеме жөнөтүшөт. Барак банктын сайтына окшош, бирок дареги башка. Ал жерге карта маалыматын жазсаңыз, акча дароо чыгып кетет. Коргонуу: карта маалыматын билдирүүдөгү шилтеме аркылуу эч качан жазбаңыз; банкка анын расмий тиркемеси аркылуу гана кириңиз.
3. «Банктан чалып жатабыз»
«Коопсуздук кызматынын кызматкери» картаңыздан шектүү операция болгонун айтып, СМС-кодду же картанын арткы бетиндеги кодду сурайт. Коргонуу: банк эч качан коддорду сурабайт. Сүйлөшүүнү токтотуп, банктын расмий номерине өзүңүз чалыңыз.
4. «Туугандан» чалуу
Алдамчылар улгайган адамдарга чалып, небересинин же уулунун үнүн туурап, кырсыкка же мушташка кабылганын айтышат жана «маселени чечүү» үчүн шашылыш акча сурашат. Азыр жасалма интеллект менен үндү окшоштуруу да оңой болуп калды. Коргонуу: ата-энеңиз менен үй-бүлөлүк «сырдуу сөз» макулдашып алыңыз; мындай чалуудан кийин жакыныңызга өзүңүз кайра чалып текшериңиз.
5. Мессенджердеги жасалма жетекчи же тааныш
WhatsApp же Telegramда жетекчинин, мугалимдин же досуңуздун сүрөтү менен жаңы аккаунттан жазып, акча которууну же жеке маалымат берүүнү суранышат. Коргонуу: жаңы номерден келген өтүнүчтү мурунку белгилүү номерге чалып ырастаңыз.
6. «Сиз утуп алдыңыз»
Сыйлык, утуш же «мамлекеттик төлөм» тууралуу билдирүү келет — аны алуу үчүн «комиссия» төлөшүңүз керек. Коргонуу: чыныгы утуш үчүн алдын ала акча талап кылынбайт.
7. Оңой киреше жана «инвестиция»
Үйдөн иштеп, күнүнө бир нече миң сом табууну же «кепилдиктүү пайда» берген инвестицияны сунушташат. Башында кичине акча төлөп беришет, андан кийин ири сумма салдырышат. Коргонуу: кепилдиктүү жогорку пайда — алдамчылыктын белгиси.
8. Колдонулган товарды сатып жатканда
Сиз сатуучусуз, «сатып алуучу» акча которуу үчүн картаңыздын толук маалыматын же СМС-кодду сурайт. Коргонуу: акча кабыл алуу үчүн картанын номери же телефон номери жетиштүү; коддорду эч кимге айтпаңыз.
Акчаны коргоонун жалпы эрежелери
- Банк тиркемесинде негизги карта менен онлайн төлөмдөрдү өчүрүп, интернетте виртуалдык карта колдонуңуз.
- Банк тиркемесине кирүү үчүн эки факторлуу текшерүүнү күйгүзүңүз.
- СМС-код, PIN жана CVV — эч кимге, банктын «кызматкерине» да айтылбайт.
- Шашылтып жатышса — токтоңуз. Шашылыш — алдамчынын негизги куралы.
- Алдамчылыкка кабылсаңыз, дароо банкка чалып картаны бөгөттөңүз жана милицияга кайрылыңыз.
Онлайн коопсуз сатып алуу
Ишенимдүү аянтчада сатып алуу тобокелдикти бир топ азайтат. Soodahubда ар бир сатуучу сатуу баштаганга чейин текшерүүдөн өтөт, пикирлерди товарды чындап сатып алгандар гана калтырат, ал эми төлөм жана буйрутма аянтчанын ичинде жазылып калат. Кененирээк: Сатып алуучуну коргоо жана коопсуз онлайн сатып алуунун 7 эрежеси.
Булактар: 24.kg (2025-жылдагы интернет-алдамчылыктын зыяны), economist.kg (2026-жылдын марты, схемалар жана кеңештер).